AI-geletterdheid is wet, en sinds augustus ook handhaafbaar

Artikel 4 van de AI-verordening geldt sinds 2 februari 2025 en is kort: wie AI-systemen aanbiedt of gebruikt, neemt maatregelen zodat het eigen personeel en anderen die namens de organisatie met AI werken daar voldoende van begrijpen. De maatregelen moeten passen bij de kennis en opleiding van die mensen, bij de context waarin het systeem wordt gebruikt en bij de mensen op wie het systeem invloed heeft. Een vast niveau schrijft de wet niet voor. De Digital Omnibus (verordening 2026/1744 van 8 juli 2026, gepubliceerd op 24 juli) heeft de formulering versoepeld: organisaties moeten maatregelen nemen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen, en de verplichting vraagt van niemand in het bijzonder een bepaald niveau. De plicht om iets te doen bleef staan.

De Europese Commissie heeft in een Q&A uitgelegd wat dat in de praktijk betekent. Meten van kennis is niet verplicht, een certificaat evenmin; een intern overzicht van trainingen en andere begeleiding volstaat als bewijs. De verplichting reikt verder dan het eigen personeel en raakt ook contractanten en dienstverleners die namens de organisatie met AI werken. Het toezicht ligt bij de nationale markttoezichthouders, en de regels voor toezicht en handhaving gelden sinds 2 augustus 2026. Sancties komen uit nationaal recht en moeten evenredig zijn; de Commissie noemt daarbij expliciet dat een incident dat voortkomt uit gebrekkige training of begeleiding van personeel in die beoordeling meeweegt.

In Nederland bereidt de Autoriteit Persoonsgegevens dat toezicht voor en publiceerde in oktober 2025 een tweede handreiking. Uit de eigen oproep tot input van april 2025 concludeert de AP dat het gebruik van AI sneller groeit dan de aanpak van AI-geletterdheid, en dat de meeste organisaties nog in de opstartfase zitten. De AP verwacht in elk geval een inventarisatie van de AI-systemen in huis, inclusief de mate van autonomie, een beeld van de risico’s, per rol een beeld van wie met welk systeem werkt en wat die persoon daarvoor moet weten, en de ambities van de organisatie met AI. Het meerjarig actieplan van de AP heeft vier stappen: identificeren, doel bepalen, uitvoeren en evalueren. En de AP sluit aan bij de Commissie: wie vastlegt wat de organisatie doet en waarom, kan dat later laten zien.

Hoe groot de afstand is tussen wet en werkvloer, laat BCG zien. Van bijna twaalfduizend ondervraagde medewerkers, managers en leiders zegt 72 procent dat de verwachtingen over de vaardigheden die ze nodig hebben, zijn verschoven. 36 procent vindt de bijscholing die de organisatie aanbiedt toereikend. Vier op de tien ervaren meer mentale druk door AI, bij leiders bijna de helft.

Hoe ver het onderwijs is, laat TALIS 2024 zien, het OESO-onderzoek dat in Nederland werd uitgevoerd door het Kohnstamm Instituut en partners en op 7 oktober 2025 naar de Tweede Kamer ging. Van de leraren gebruikte 26 procent in het po en 37 procent in het vo het afgelopen jaar AI, vooral om lesplannen te maken. Van de po-leraren zegt 88 procent onvoldoende kennis en vaardigheden te hebben om AI effectief in het lesgeven te gebruiken, in het vo 80 procent, meer dan het internationale gemiddelde van 74 en 75 procent. Bijna de helft van de po-leraren voelt zich overweldigd door de komst van nieuwe technologie in het onderwijs.

Waarom groeiend: de verplichting staat vast en de handhaving is sinds augustus 2026 mogelijk, maar de reeks is jong. Er zijn nog geen boetes, geen Nederlandse uitvoeringspraktijk en geen tweede meting van hoe organisaties ermee omgaan. De wettekst, de Commissie en de Nederlandse toezichthouder wijzen wel al dezelfde kant op.