De GenAI-kloof: pilots zonder meetbaar resultaat

In juli 2025 zette MIT NANDA een cijfer in de wereld dat sindsdien in elke directiepresentatie opduikt: 95 procent van de organisaties ziet geen meetbaar rendement op generatieve AI. Het rapport bekeek ruim 300 openbare AI-initiatieven, sprak met 52 organisaties en peilde 153 bestuurders. Algemene tools als ChatGPT en Copilot zijn door meer dan 80 procent van de organisaties verkend en door bijna 40 procent uitgerold, maar die helpen vooral de individuele medewerker. Bij maatwerktools voor het bedrijf is de trechter steil: 60 procent evalueert, 20 procent haalt een pilot, 5 procent komt in productie. Het cijfer is sindsdien betwist. De steekproef is klein en het rapport noemt zichzelf voorlopig en zijn eigen cijfers richtinggevend. De lat voor succes ligt bovendien hoog: in productie, met een meetbaar effect op de winst. Het cijfer zegt dus iets over een strenge definitie van succes bij een kleine groep, en minder over de gemiddelde organisatie.

Een jaar later meet McKinsey hetzelfde patroon met een grotere peiling. Bijna negen op de tien organisaties gebruiken AI regelmatig in minstens één functie, en 44 procent zegt dat AI inmiddels door de hele organisatie wordt opgeschaald, tegen 38 procent een jaar eerder. Acht op de tien respondenten zeggen dat AI hun eigen productiviteit heeft verbeterd. Het aandeel organisaties dat een deel van de winst aan AI toeschrijft, blijft intussen steken op 37 procent, hetzelfde als in 2025. De groep koplopers die minstens 5 procent van de winst aan AI toeschrijft, blijft hangen op zo’n 6 procent. Die koplopers doen volgens McKinsey één ding anders: ze herontwerpen de werkstroom rond AI in plaats van AI in de bestaande werkstroom te schuiven. Een op de vijf organisaties remt het gebruik inmiddels af vanwege de lopende kosten.

BCG peilde in het voorjaar van 2026 bijna twaalfduizend medewerkers, managers en leiders in ruim twaalf landen. Driekwart gebruikt AI dagelijks of een paar keer per week, 23 procentpunt meer dan in 2025. Van de regelmatige gebruikers op de werkvloer zegt 42 procent zo’n acht uur per week te besparen, en twee derde van hen krijgt weinig of geen aanwijzing wat ze met die tijd moeten doen. Medewerkers met heldere aanwijzingen presteren beter dan medewerkers met meer tools. Het aandeel organisaties dat AI gebruikt om werkstromen van begin tot eind te herontwerpen, steeg van 22 naar 42 procent.

Capgemini Research Institute peilde in november 2025 ruim 1.500 bestuurders van bedrijven met meer dan een miljard omzet. Daarvan zegt 38 procent generatieve AI in de dagelijkse werking te hebben gebracht, en bijna twee derde is begonnen projecten met weinig waarde te pauzeren om het geld op een paar toepassingen te zetten. Het AI-budget groeit intussen van 3 naar 5 procent van de bedrijfsbegroting. De opruiming van pilots is dus al gaande, nog voor het rendement overal is gemeten.

Ethan Mollick beschrijft dezelfde kloof van de kant van de techniek. In september 2026 schrijft Mollick dat de huidige modellen werk aankunnen waar een mens weken over doet, mits ze goed worden aangestuurd, terwijl het meeste gebruik daar ver bij achterblijft. Wie diepe vakkennis, brede kennis, smaak en eigen initiatief meebrengt, haalt er volgens Mollick veel meer uit. De systemen en processen van organisaties passen zich trager aan dan de modellen.

In Nederland is de uitgangspositie bescheidener. Het CBS telt dat een op de zes bedrijven met twee of meer werkzame personen in 2025 AI gebruikt, een verdubbeling sinds 2023. Bij bedrijven met 250 of meer werkzame personen is het 66 procent, bij de kleinste 14 procent. De toepassing zit vooral in marketing en verkoop (35 procent) en in administratie en bestuurstaken (32 procent). Driekwart van de bedrijven heeft AI niet eens overwogen, en van wie het wel overwoog en afzag, noemt 73 procent gebrek aan ervaring als reden.

Waarom groeiend: drie onafhankelijke instituten meten in 2025 en 2026 dezelfde kloof tussen individuele winst en bedrijfsresultaat, en McKinsey heeft er een tweede meetjaar bij dat het patroon bevestigt. De reeks is nog kort en het bekendste cijfer is omstreden, dus gevestigd is het nog niet.