Een akkoord maakt nog geen bestuur

Het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord bouwt voort op het IZA en gebruikt dezelfde 38 regio’s. Per regio vraagt één mandaatgemeente namens alle gemeenten de middelen aan en maakt zij, samen met de preferente zorgverzekeraar, afspraken met aanbieders. De VNG schrijft dat die mandaatstructuur geen formele vorm heeft zoals een gemeenschappelijke regeling; gemeenten bepalen zelf in regionaal verband hoe ze besluiten. De opdracht voor de werkagenda (versie 20 april 2026) maakt mandaatgemeente en verzekeraar regisseur van een regionale werkagenda met doelen, prioritering, een verdeling van wie wat doet en afspraken over hoe partijen elkaar aanspreken als plannen blijven liggen. Die agenda wordt eerst aan de IZA-regiotafel vastgesteld en daarna door alle colleges van B&W, voor 15 november. Zonder ingediende werkagenda keert het Rijk de middelen voor 2026 niet uit.

Het RIVM mat begin 2026 voor de derde keer hoe de samenwerking er in de praktijk voor staat, met vragenlijsten die 320 van de 342 gemeenten en 36 vertegenwoordigers van zorgverzekeraars invulden. Van de IZA-regio’s heeft meer dan 60 procent geen gecentraliseerde governance-vorm; over alle grote netwerken met meer dan acht organisaties is dat 40 procent. Mandaatgemeenten geven het maken van afspraken met de verzekeraar een 5,7 en het voelen van gedeelde verantwoordelijkheid een 6,3; de verzekeraars geven voor hetzelfde een 6,9 en een 7,4. De samenwerking is volgens het RIVM stabiel na de daling van vorig jaar, en gezamenlijke besluitvorming en harde financiële afspraken worden nog als onvoldoende ervaren. Het rapport waarschuwt dat een nieuw akkoord de oude afspraken naar de achtergrond kan drukken, en dat de financiering met een looptijd van drie jaar opnieuw tijdelijk is.

De RUG en de Hanze keken naar de netwerken zelf. Van 2.302 gescreende projecten analyseerden de onderzoekers 142 domeinoverstijgende initiatieven langs 33 bouwstenen voor duurzame samenwerking. Het gemiddelde is 2,93 van 33 punten, twee derde haalt hooguit drie punten en geen enkel initiatief valt in de categorie goed. Drie bouwstenen ontbreken overal: een bestuursvorm die kan meegroeien met de complexiteit, een plan voor als sleutelpersonen vertrekken, en systemen die gegevens echt tussen organisaties laten stromen. Gemeenten en verzekeraars zijn bij 41 procent van de initiatieven betrokken, en zeven op de tien bronnen zijn niet of beperkt openbaar, zodat elke regio volgens de onderzoekers het wiel opnieuw uitvindt.

Zo ontstaat een stapeling. Het akkoord legt verplichtingen en een deadline op een netwerk dat zelden een bestuur heeft, met een mandaat dat op papier bij één gemeente ligt en in de praktijk bij ieders college. Wat ontbreekt is wat ook in een gewone organisatie het eerst wordt gemist: wie beslist als het schuurt.

Waarom opkomend: het AZWA is van augustus 2025 en de eerste metingen die er iets over zeggen zijn van juni 2026, twee onafhankelijke onderzoeken binnen één week. Of de werkagenda’s na 15 november tot een bestuursvorm leiden, is nog niet gemeten.