De chemie krimpt, en het cluster gaat samen beslissen

Het kabinet stuurde op 31 oktober 2025 zijn Perspectief voor de chemiesector naar de Tweede Kamer. De brief noemt de aangekondigde sluitingen van Tronox en LyondellBasell in Rotterdam en uitgesteld onderhoud bij Dow in Terneuzen. Omdat chemiebedrijven sterk met elkaar verweven zijn, ziet het kabinet zonder aanvullend beleid een groot risico op ongecontroleerde afbouw, met domino-effecten in de industriële clusters. Het verwacht dat de basischemie in Nederland mogelijk kleiner maar duurzamer wordt, en noemt het omscholen, aantrekken en ontwikkelen van gekwalificeerd personeel als een van de randvoorwaarden. De uitwerking in een beleids- en uitvoeringsagenda liet het aan een volgend kabinet.

In opdracht van de Europese koepel Cefic telt Roland Berger alle publiek aangekondigde sluitingen en investeringen in de Europese chemie, aangevuld met een peiling onder bedrijven. De eerste editie, over 1 januari 2022 tot 8 december 2025, verscheen eind januari 2026. De aangekondigde sluitingen stegen van 2,9 miljoen ton capaciteit in 2022 naar 17,2 miljoen ton in 2025, samen 37 miljoen ton of ongeveer 9 procent van de Europese capaciteit. Bevestigde investeringen daalden in dezelfde periode van 2,7 naar 0,3 miljoen ton per jaar. Van de voor sluiting aangekondigde capaciteit ligt 20 procent in Nederland, terwijl het ongeveer 9 procent van de chemieomzet in de EU heeft. De helft van de petrochemische sluitingen betreft negen stoomkrakers, alle in geïntegreerde clusters, wat de bedrijven verderop in die clusters onder druk zet. De aankondigingen noemen ongeveer 20.000 directe banen; het onderzoek schat het aantal geraakte indirecte banen met een vermenigvuldigingsfactor op 89.000. In 49 procent van de gevallen noemen bedrijven de energiekosten als belangrijkste reden.

De VNCI, de vereniging van de Nederlandse chemische industrie, schreef op 4 februari 2026 aan de Eerste Kamer dat de chemie hier ruim 48.000 directe en 123.000 indirecte banen telt. Volgens de vereniging komt de daling van de CO2-uitstoot sinds 2023 met 2,5 megaton geheel door productiestops en sluitingen. Ze wijst op de kwetsbaarheid van clusters wanneer één schakel wegvalt, met het chloorcluster in de Botlek als voorbeeld, en op Nobian, dat een investering van 250 miljoen euro in Delfzijl pauzeerde door juridische onzekerheid over de vergunning.

Op 9 juli 2026 stuurde het kabinet het eerste clusterplan naar de Kamer, dat van Chemelot in Geleen. Dertien bedrijven steunen een portfolio van twaalf projecten. De brief noemt de krimp ook op het terrein zelf: Fibrant zette in januari 2026 de productie van caprolactam voorlopig stop en circa 100 medewerkers verloren hun baan. Tegelijk wisselen delen van het cluster van eigenaar: SABIC verkoopt zijn Europese petrochemie aan het Duitse familiebedrijf AEQUITA en OCI wil de helft van OCI Nitrogen verkopen aan het Tsjechische AGROFERT. Omdat de bedrijven via grondstoffen en energie aan elkaar vastzitten, raakt het wegvallen van één bedrijf direct de andere. Het plan kijkt daarom naar de samenhang tussen de projecten en de gevolgen voor het hele cluster. Bedrijven, provincie Limburg en kabinet willen dit najaar een gezamenlijke routekaart met tijdlijnen, randvoorwaarden en mijlpalen.

Waarom opkomend: de krimp is breed gedocumenteerd door kabinet, Europese en Nederlandse koepel, maar de radar is een eerste editie in opdracht van de sector zelf. De verschuiving naar besluiten op het niveau van het cluster rust op één clusterplan, waarvan de routekaart nog moet verschijnen. Nederlandse cijfers over banenverlies ontbreken.