Schaduw-AI: het gebruik loopt voor op het beleid

Gartner peilde begin 2026 twaalfduizend medewerkers en managers in veertig landen: van wie een zakelijke AI-tool heeft, gebruikt bijna negen op de tien daarnaast ook eigen tools voor het werk. Die mensen melden vaker flinke tijdwinst dan wie het bij de bedrijfstool houdt. In het Verenigd Koninkrijk vond Deloitte onder vijfentwintigduizend werkenden dat bijna een derde van de gebruikers het doet zonder dat de werkgever het weet, en dat zo’n een op de zes er zelf voor betaalt; bij elkaar ongeveer een miljard pond per jaar. De reden die het vaakst klinkt: het werkt beter dan wat de zaak aanbiedt.

Intussen denken bestuurders dat ze het overzien. In een kleine peiling van Okta onder bestuurders in zeven landen zegt negen op de tien zicht te hebben op welke AI-tools er in huis gebruikt worden, terwijl de helft van de ondervraagde kenniswerkers niet-goedgekeurde tools gebruikt. Weeg dat cijfer als signaal, niet als bewijs: de steekproef is klein en de opdrachtgever verkoopt toegangsbeheer. Het past wel bij wat Gartner en Deloitte groter meten.

De reflex is een verbod of een strengere richtlijn. Deloitte adviseert het omgekeerde: breng eerst het echte gebruik in kaart, want anders blijven gekochte licenties ongebruikt en blijven de collega’s die het al slim doen onzichtbaar. Het datarisico is echt, een deel van de gebruikers deelt inloggegevens met tools, en dat komt alleen boven tafel als mensen durven te zeggen wat ze gebruiken.

In het Nederlandse funderend onderwijs is hetzelfde patroon gemeten. Kennisnet, de PO-Raad en de VO-raad vroegen tussen 10 maart en 14 april 2025 ruim 5.000 mensen in het onderwijs, van bestuurders en ICT-coördinatoren tot leraren, naar digitalisering; de rapportage verscheen in november 2025. Bij de helft van de besturen en bijna 40 procent van de scholen staat AI in het beleid. Concrete richtlijnen voor verantwoord gebruik heeft 20 procent van de besturen en minder dan 5 procent van de scholen, en van de leraren zegt 5 procent dat hun school zulke richtlijnen heeft. Intussen gebruikt een derde van de vo-leraren wekelijks of vaker generatieve AI. Tijd en budget om ermee te experimenteren noemen de respondenten als grootste knelpunt.

Ook in de zorg is het patroon gemeten. Het Nivel vroeg in september 2025 890 verpleegkundigen, verzorgenden, verpleegkundig specialisten, begeleiders en praktijkondersteuners naar hun AI-gebruik, gewogen naar sector en opleiding. 54 procent gebruikte AI in het werk, vooral om informatie op te zoeken, en bij twee derde van de gebruikers lag het initiatief bij henzelf. De helft van alle ondervraagden mist duidelijk organisatiebreed AI-beleid, en een vijfde ervaart dat de organisatie het gebruik actief stimuleert. Bijna negen op de tien hebben nooit scholing over AI gehad.

In de Nederlandse vermogensbeheersector heeft de AFM hetzelfde patroon gemeten. In een vragenlijst onder 323 assetmanagers, afgenomen in de eerste helft van 2025 en gepubliceerd in april 2026, geeft 73 procent alle medewerkers vrije toegang tot openbare generatieve AI-tools op internet, terwijl 28 procent beleid heeft voor het gebruik van generatieve AI. Een kwart heeft helemaal geen beleid voor AI-gebruik door medewerkers en ruim een derde heeft geen technische of procedurele controles op de tools die medewerkers gebruiken. De AFM legt de eindverantwoordelijkheid bij het bestuur en het senior management.

Waarom groeiend: het verschijnsel is in 2026 breed bevestigd in drie onafhankelijke peilingen, maar de reeks is jong en het juiste antwoord verschilt per organisatie.